ভূপেন হাজৰিকাৰ গীতত অৰ্থনৈতিক দ্বৈততা (Economic Dualism) আৰু সামাজিক অসমতাৰ প্ৰকাশ

পল্লৱী ডেকা বুজৰবৰুৱা
প্ৰাধ্যাপক, অসমীয়া বিভাগ, ডিব্ৰুগড় বিশ্ববিদ্যালয়

মন্টু বৰা
গৱেষক, অসমীয়া বিভাগ, ডিব্ৰুগড় বিশ্ববিদ্যালয়

Abstract

Various aspects of social reality are expressed in Bhupen Hazarika songs. Among them, a prominent one is the expression of economic dualism and social inequality. In his songs, alongside the nature of the rich class created by the capitalist society under the state system, certain aspects of ordinary labouring people are reflected. Through his songs, Hazarika has depicted the imagery of sky-scraping buildings while simultaneously speaking about the homeless men and women living amidst them. His songs reveal the heart-wrenching picture of poverty-afflicted people. Primarily due to the state's economic system, such dualism is observed. This system creates social inequality in society. This research paper will analyse how such aspects are reflected in his songs.

Keywords: Bhupen Hazarika, Economics, Inequality

১.০ বিষয়ৰ পৰিচয়

ভূপেন হাজৰিকাই বিভিন্ন বিষয়বস্তুক লৈ গীত ৰচনা কৰিছে। অসম,ভাৰত আৰু বিশ্বৰ বিভিন্ন প্ৰসংগ-অনুষংগ তেওঁৰ গীতত পোৱা যায়। তেওঁ কোনো নিৰ্দিষ্ট ৰাজনৈতিক দৰ্শনত আৱদ্ধ হৈ থকা নাছিল যদিও এসময়ত মাৰ্ক্সবাদী আদৰ্শৰ দ্বাৰাও তেওঁ প্ৰভাৱিত হৈছিল। বিষ্ণুপ্ৰসাদ ৰাভা, জ্যোতিপ্ৰসাদ আগৰৱালা, পৰৱৰ্তী সময়ত পল ৰবচনৰ দৰে শিল্পীৰ প্ৰভাৱে ভূপেন হাজৰিকাক এক প্ৰগতিশীল শিল্পী হিচাপে গঢ় দিয়া পৰিলক্ষিত হয়। এজন প্ৰান্তীয় শ্ৰেণীৰ প্ৰতিনিধিত্বকাৰী-পৰ্যবেক্ষক হিচাপে তেওঁ নিম্নবৰ্গীয় সমাজ উপলব্ধি কৰি গীতৰ মাজত ৰূপায়িত কৰিছিল। পুঁজিবাদী সমাজ- ব্যৱস্থা সৃষ্ট অৰ্থনৈতিক দ্বৈততা আৰু সামাজিক অসমতাৰ ছবিখন তেওঁৰ গীতত প্ৰতিফলিত হৈছে। গৱেষণা-পত্ৰখনত কেইটামান গীতৰ আধাৰত সেয়া বিশ্লেষণ কৰা হৈছে।

১.১ অধ্যয়নৰ উদ্দেশ্য

• ভূপেন হাজৰিকাৰ গীতত অৰ্থনৈতিক দ্বৈততা কিদৰে প্ৰকাশ পাইছে বিচাৰ কৰা।
• ভূপেন হাজৰিকাৰ গীতত সামাজিক অসমতা কিদৰে প্ৰকাশ পাইছে বিশ্লেষণ কৰা।

১.২ অধ্যয়নৰ পদ্ধতি
গৱেষণা পত্ৰখন প্ৰস্তুত কৰিবলৈ তিনিটা পদ্ধতিৰ সহায় লোৱা হৈছে-
Ø বিষয় বিশ্লেষণ পদ্ধতি(Content Analysis)
Ø বৰ্ণনাত্মক পদ্ধতি( Descriptive Method)
Ø সমাজতাত্ত্বিক পদ্ধতি( Sociological Approach)

১.৩ অধ্যয়নৰ পৰিসৰ
গৱেষণা পত্ৰখন প্ৰস্তুত কৰিবলৈ অধ্যয়নৰ পৰিসৰত নিৰ্বাচিত কেইটামান গীতক আধাৰ হিচাপে লোৱা হৈছে-

• অ’ মোৰ ধৰিত্ৰী আই ১৯৮৬
• অগ্নিযুগৰ ফিৰিঙতি ১৯৩৬
• এন্ধাৰ কাতিৰ নিশাতে ১৯৭০-৮০
• শীতৰে সেমেকা ৰাতি ১৯৬৮
• অটোৰিক্সা চলাওঁ ১৯৭০

২.০ মূল বিষয় অধ্যয়ন

অৰ্থনৈতিক দ্বৈততা সম্পৰ্কত Doris G Phillips এই লিখিছে — Economic dualism most broadly defined refers to the coexistence of two or more economic systems. Today it is most evident in countries in the early stages of economic development, and its major source is contact between these countries and industrial nations. But in the 18th and early 19th centuries, economic dualism existed in Western Europe as combination of institutions congruent with pre industrial and industrial society.” ১

ইয়াৰ পৰা বুজা যায় যে অৰ্থনৈতিক দ্বৈততা বুলিলে পৰম্পৰাগত আৰু আধুনিক অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থাৰ সহাৱস্থানক বুজায়। এই দুয়োটা ব্যৱস্থাই কোনো দেশৰ অৰ্থনৈতিক বিকাশত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। কিন্তু বহু ক্ষেত্ৰত এই সহাৱস্থানৰ ফলত আয়, সম্পদ আৰু সুযোগ সুবিধাৰ প্ৰভেদ দেখা যায়, যাৰ ফলত সামাজিক বৈষম্যৰ সৃষ্টি হ’ব পাৰে। মানৱ সভ্যতাৰ ইতিহাসলৈ লক্ষ্য কৰিলে দেখা যায় যে আদিম সমাজত মানুহৰ জীৱনধাৰা তুলনামূলকভাৱে সৰল আৰু সামূহিক আছিল। কিন্তু সমাজৰ ক্ৰমবিকাশ, ব্যক্তিগত সম্পত্তিৰ উদ্ভৱ, উৎপাদন ব্যৱস্থাৰ পৰিৱৰ্তন আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত পুঁজিবাদী অৰ্থনীতিৰ বিকাশৰ লগে লগে সমাজত বিভিন্ন শ্ৰেণীৰ সৃষ্টি হয়। ফলস্বৰূপে ধনী-দুখীয়া, মালিক-শ্ৰমিক আদি বৈষম্য ক্ৰমাৎ বৃদ্ধি পায় আৰু সামাজিক অসমতাই অধিক স্পষ্ট ৰূপ লাভ কৰে। আধুনিক বৃহৎ উদ্যোগ কিছুমানৰ কৰ্মৰত ব্যক্তি-বিশেষে যেনেদৰে সা-সুবিধা লাভ কৰিলে, সমান্তৰালভাৱে ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগী, কৃষকৰ দৰে লোকসকলে বিভিন্ন দিশৰ পৰা বঞ্চিত হ'বলগা হ'ল। ক'বলৈ গ'লে অৰ্থনৈতিক দ্বৈততাই সামাজিক অসমতাৰ সৃষ্টি কৰিলে। ভূপেন হাজৰিকাৰ গীতত পোনপটীয়াকৈ অৰ্থনৈতিক দ্বৈততা প্ৰসংগ উত্থাপন হোৱা নাই যদিও, সামাজিক অসমতাৰ ছবিৰ পটভূমি বিশ্লেষণ কৰিলে ই মূৰ্ত হৈ উঠে।

কোনো এজন সাহিত্যিক বা গীতিকাৰৰ সৃষ্টিৰ মূল প্ৰেৰণা আৰু উৎস হৈছে তেওঁ বাস কৰা সমাজখন। সমাজৰ বিভিন্ন দিশ, সমস্যা, আশা-আকাংক্ষা আৰু বাস্তৱতাক তেওঁ নিজৰ সৃষ্টিৰ মাজেৰে বিভিন্ন ৰূপত উপস্থাপন কৰে। অৱশ্যে এই সৃষ্টিপ্ৰক্ৰিয়াত স্ৰষ্টাজনৰ ব্যক্তিগত দৰ্শন, ৰাজনৈতিক চিন্তাধাৰা আৰু আদৰ্শবোধেও গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। তদুপৰি, তেওঁ কোন শ্ৰেণী বা সমাজগোষ্ঠীৰ প্ৰতি অধিক সহানুভূতিশীল অথবা কোন আদৰ্শত বিশ্বাসী, তাৰো গভীৰ প্ৰভাৱ তেওঁৰ সাহিত্য-সৃষ্টিত পৰিলক্ষিত হয়। ভূপেন হাজৰিকাৰ সাহিত্য আৰু সংগীত সৃষ্টিৰ ক্ষেত্ৰতো এই সত্য স্পষ্টভাৱে প্ৰতিফলিত হৈছে। পল ৰবচন, বিষ্ণুপ্ৰসাদ ৰাভা আদি সমাজ-সচেতন আৰু মানৱতাবাদী ব্যক্তিত্বৰ চিন্তা-চেতনাই তেওঁক গভীৰভাৱে প্ৰভাৱিত কৰিছিল। ফলস্বৰূপে তেওঁ সমাজৰ প্ৰান্তীয়, নিপীড়িত আৰু বঞ্চিত শ্ৰেণীৰ জীৱন-সংগ্ৰাম, দুখ-বেদনা আৰু আশা-আকাংক্ষাক তেওঁৰ গীত আৰু সাহিত্যৰ মূল বিষয়বস্তু হিচাপে গ্ৰহণ কৰিছিল। এজন সংবেদনশীল পৰ্যবেক্ষক আৰু জনসাধাৰণৰ শিল্পী হিচাপে ভূপেন হাজৰিকাই নিম্নবৰ্গীয় মানুহৰ জীৱনগাথাক মৰ্যাদা আৰু সহানুভূতিৰে উপস্থাপন কৰি সমাজৰ বৈষম্য আৰু শোষণৰ বাস্তৱ চিত্ৰ দাঙি ধৰিছে।

অৰ্থনৈতিক দ্বৈততা আৰু সামাজিক অসমতাৰ প্ৰতিফলিত হোৱা ভূপেন হাজৰিকাৰ বিভিন্ন গীত আছে। সামাজিক অসমতা বুলিলে অৰ্থনৈতিক, বৰ্ণগত, লৈংগিক আদি বিভিন্ন দিশ আহি পৰে। গৱেষণা-পত্ৰখনত মূলতঃ অৰ্থনৈতিক দিশটোকে গুৰুত্ব দি বিশ্লেষণ কৰা হৈছে। তলত নিৰ্বাচিত কেইটামান গীতত কিদৰে অৰ্থনৈতিক দ্বৈততা আৰু সামাজিক অসমতা প্ৰকাশ পাইছে অধ্যয়ন কৰা হৈছে —

ভূপেন হাজৰিকাৰ “অ’ মোৰ ধৰিত্ৰী আই” গীতটোত সামাজিক অসমতা আৰু শোষণৰ এক গভীৰ, যন্ত্ৰণাদায়ক ছবি অতি স্পষ্টভাৱে প্ৰকাশ পাইছে। এই গীতত কৃষকৰ অক্লান্ত শ্ৰম, তেওঁলোকৰ অৱদান আৰু সেই শ্ৰমৰ ফলাফলৰ ওপৰত অন্যৰ অধিকাৰ প্ৰতিষ্ঠা হোৱাৰ বেদনাদায়ক বাস্তৱতাক অতি সৰল কিন্তু তীক্ষ্ণ ভাষাৰে তুলি ধৰা হৈছে।

কৃষকে দিনৰ পিছত দিন, বছৰৰ পিছত বছৰ ৰ’দ-বৰষুণৰ মাজত নিজৰ শৰীৰৰ ঘাম ঢালি, মাটিৰ সৈতে একাত্ম হৈ খেতি কৰে। তেওঁলোকে ধৰিত্ৰী মাতৃৰ বুকুত সোণৰ দৰে শস্য উৎপাদন কৰে, যিটোৱে সমগ্ৰ সমাজৰ জীৱন ধাৰণৰ মূল ভিত্তি। কিন্তু এই অমূল্য শ্ৰমৰ প্ৰকৃত ফল তেওঁলোকে নিজে ভোগ কৰিব নোৱাৰে। গীতিকাৰে এই কথাখিনি অতি স্পষ্ট আৰু হৃদয়স্পৰ্শীভাৱে লিখিছে—

ৰ’দ বৰষুণ কাতি কৰি

ঘাম পেলাই চহ কৰি

তোমাৰ বুকুৰ সোণ চপাওঁ

আনে নিয়ে কাঢ়ি। ২

এই চাৰিটা শাৰীৰ মাজতেই কৃষকৰ সমগ্ৰ জীৱনৰ যন্ত্ৰণা, অসহায়তা আৰু বঞ্চনাৰ কৰুণ চিত্ৰ স্পষ্টভাৱে প্ৰতিফলিত হৈছে। “তোমাৰ বুকুৰ সোণ” বুলিলে কৃষকৰ অক্লান্ত শ্ৰমৰ ফলস্বৰূপে উৎপাদিত শস্য, ধান, পাট, শাক-পাচলি আদি বুজোৱা হৈছে, যিবোৰ সমাজৰ খাদ্য আৰু জীৱিকাৰ মূল ভিত্তি। কিন্তু দুখজনকভাৱে সেই “সোণ” কৃষকৰ ঘৰত নাথাকে; বৰঞ্চ মধ্যস্থতাকাৰী, মহাজন, ব্যৱসায়ী, বৃহৎ বাণিজ্যিক গোষ্ঠী আৰু শোষণমূলক অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থাই তাৰ অধিকাংশ লাভ আত্মসাৎ কৰে। ফলস্বৰূপে, উৎপাদনৰ মূল কৰ্তাস্বত্বেও কৃষক ন্যায্য মূল্য আৰু প্ৰাপ্য সন্মানৰ পৰা বঞ্চিত হৈ থাকে।

কৃষকসকলে প্ৰাপ্য মৰ্যাদা, ন্যায্য মূল্য আৰু সামাজিক স্বীকৃতি নোপোৱাৰ অন্যতম মূল কাৰণ হৈছে সমাজৰ বৈষম্যমূলক গাঁথনি আৰু অৰ্থনৈতিক শোষণমূলক ব্যৱস্থা। কৃষকসকলক প্ৰায়ে কেৱল উৎপাদনৰ মাধ্যম বা শাৰীৰিক শ্ৰম কৰা ব্যক্তি হিচাপেহে বিবেচনা কৰা হয়। কিন্তু তেওঁলোকৰ মানৱীয় প্ৰয়োজনসমূহে(যেনে শিক্ষা, স্বাস্থ্যসেৱা, পৰিয়ালৰ ভৰণ-পোষণ, সামাজিক সুৰক্ষা আৰু সন্মানজনক জীৱন-যাপনৰ অধিকাৰ) গুৰুত্ব লাভ নকৰে। অথচ কৃষকসকলেই সমাজৰ খাদ্য-নিৰাপত্তা নিশ্চিত কৰে আৰু দেশৰ অৰ্থনীতিত গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱদান আগবঢ়ায়। সেয়েহে তেওঁলোকৰ প্ৰতি যথোচিত সন্মান, ন্যায্য মূল্য আৰু সামাজিক স্বীকৃতি নিশ্চিত কৰাটো সমাজ আৰু ৰাষ্ট্ৰৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ দায়িত্ব।

পথাৰ কেৱল কৃষকৰ কৰ্মক্ষেত্ৰ নহয়; ই তেওঁৰ জীৱনৰ আধাৰ, জীৱিকাৰ উৎস আৰু আশা-আকাংক্ষাৰ প্ৰতীক। কৃষকৰ জীৱন, জীৱিকা আৰু পৰিয়ালৰ আৰ্থিক স্থিতি মূলতঃ পথাৰত উৎপাদিত শস্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। সেই শস্য বিক্ৰীৰ পৰা লাভ কৰা আয়ৰ দ্বাৰাই সন্তানৰ শিক্ষা, চিকিৎসাৰ ব্যয়, ঘৰৰ মেৰামতি, খাদ্য-বস্ত্ৰ আৰু অন্যান্য দৈনন্দিন প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণ কৰা হয়। কিন্তু মধ্যস্থতাকাৰী, দালালচক্ৰ আৰু বৈষম্যমূলক বজাৰ ব্যৱস্থাৰ ফলত কৃষকে নিজৰ উৎপাদিত শস্যৰ ন্যায্য মূল্য লাভ নকৰে। ফলস্বৰূপে, পৰিয়ালৰ মৌলিক প্ৰয়োজনসমূহ পূৰণ কৰাটোও বহু সময়ত কঠিন হৈ পৰে। ইয়াৰ ফলত বহু শিশুৰ শিক্ষাজীৱন ব্যাহত হয়, অসুস্থ লোকসকলে সময়মতে উপযুক্ত চিকিৎসা লাভৰ পৰা বঞ্চিত হয় আৰু ঋণৰ বোজাই কৃষকক গভীৰ আৰ্থিক সংকটৰ মাজলৈ ঠেলি দিয়ে। কেতিয়াবা এই আৰ্থিক অনিশ্চয়তা আৰু মানসিক যন্ত্ৰণা ইমানেই তীব্ৰ ৰূপ ধাৰণ কৰে যে আত্মহত্যাৰ দৰে হৃদয়বিদাৰক ঘটনাৰো সৃষ্টি হয়।

এইদৰে ভূপেন হাজৰিকাৰ “অ’ মোৰ ধৰিত্ৰী আই” গীতটোৱে কেৱল কৃষকৰ ব্যক্তিগত দুখ-যন্ত্ৰণাকেই প্ৰকাশ কৰা নাই; বৰঞ্চ সমগ্ৰ সমাজৰ অৰ্থনৈতিক বৈষম্য, শ্ৰেণীগত শোষণ আৰু সামাজিক অন্যায়ৰ এক জ্বলন্ত প্ৰতিচ্ছবি দাঙি ধৰিছে। গীতটোৱে এক গভীৰ আৰু তাৎপৰ্যপূৰ্ণ প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰে—যি মানুহে নিজৰ অক্লান্ত শ্ৰমেৰে ধৰিত্ৰীৰ বুকুৰ পৰা সোণসম শস্য উৎপাদন কৰে, তেওঁ কিয় নিজেই দাৰিদ্ৰ্য, বঞ্চনা আৰু অপমানৰ মাজত জীৱন অতিবাহিত কৰিবলগীয়া হয়। এই প্ৰশ্নৰ অন্তৰালতেই নিহিত হৈ আছে ভূপেন হাজৰিকাৰ গীতৰ মূল শক্তি, সমাজ-সচেতন দৃষ্টিভংগী আৰু মানৱতাবাদী চিন্তাৰ গভীৰতা।

ভূপেন হাজৰিকাৰ “অগ্নিযুগৰ ফিৰিঙতি মই” গীতটোতো সামাজিক অসাম্য, শোষণ আৰু শ্ৰেণীগত বৈষম্যৰ এক গভীৰ প্ৰতিচ্ছবি প্ৰতিফলিত হৈছে। এই গীতটো তেওঁৰ প্ৰাৰম্ভিক সৃষ্টিসমূহৰ অন্যতম, যিটো তেওঁ অতি কম বয়সতে ৰচনা কৰিছিল। গীতটোত ‘ফিৰিঙতি’ক প্ৰতীক হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰি অন্ধকাৰ সময়ত আশাৰ পোহৰ, সাহস আৰু পৰিৱৰ্তনৰ আকাংক্ষা প্ৰকাশ কৰা হৈছে। গীতটোৰ অন্তৰ্নিহিত ভাবত দেখা যায় যে সমাজৰ এচাম শক্তিশালী আৰু সুবিধাভোগী লোকে সম্পদ, ক্ষমতা আৰু সুযোগ-সুবিধাৰ অধিকাংশ নিজৰ হাতত কেন্দ্ৰীভূত কৰি ৰাখে, আনহাতে সাধাৰণ শ্ৰমজীৱী আৰু নিপীড়িত মানুহসকল বঞ্চনা, দাৰিদ্ৰ্য আৰু বৈষম্যৰ মাজত জীৱন নিৰ্বাহ কৰিবলগীয়া হয়। এই নিপীড়িত জনসাধাৰণক ফিৰিঙতিৰ সৈতে তুলনা কৰা হৈছে, যিয়ে নিজৰ ক্ষুদ্ৰ পোহৰৰে বিশাল অন্ধকাৰৰ বিৰুদ্ধে সংগ্ৰাম অব্যাহত ৰাখে। এই প্ৰতীকী চিত্ৰায়ণে সামাজিক অন্যায় আৰু শোষণৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিবাদৰ সুৰ স্পষ্টভাৱে প্ৰকাশ কৰিছে। গীতটোত স্বাধীনতা, সাম্য আৰু মানৱ মৰ্যাদাৰ আদৰ্শৰ প্ৰতিও গভীৰ আস্থা প্ৰকাশ পাইছে। ‘অগ্নিযুগ’ বুলিলে কেৱল অশান্ত সময়কেই বুজোৱা হোৱা নাই; ইয়াৰ দ্বাৰা সমাজত বিদ্যমান বৈষম্য, সংঘাত আৰু পৰিৱৰ্তনৰ আকাংক্ষাকো সূচোৱা হৈছে। সেয়েহে গীতটো কেৱল এটি কাব্যিক সৃষ্টি নহয়, বৰঞ্চ সমাজ-সচেতন চিন্তা আৰু মানৱমুক্তিৰ আহ্বানবাহী এক শক্তিশালী শিল্পকৃতি। এই গীতটোৱে আমাৰ মনত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰে—কিয় সমাজৰ এক বৃহৎ অংশ এতিয়াও বঞ্চনা আৰু অন্ধকাৰৰ মাজত জীৱন কটাবলগীয়া হয় আৰু কেতিয়া তেওঁলোকে নিজৰ শক্তি আৰু সচেতনতাৰে এক ন্যায়ভিত্তিক সমাজ গঢ়ি তুলিব। এই প্ৰশ্নৰ মাজতেই নিহিত হৈ আছে গীতটোৰ সামাজিক তাৎপৰ্য আৰু চিৰন্তন প্ৰাসংগিকতা।

ভূপেন হাজৰিকাৰ “অটোৰিক্সা চলাওঁ” গীতটোত অৰ্থনৈতিক অসমতা আৰু শ্ৰমজীৱী মানুহৰ জীৱন-সংগ্ৰামৰ এক বাস্তৱ ছবি প্ৰতিফলিত হৈছে। গীতটোৰ কেন্দ্ৰীয় বিষয়বস্তু হৈছে শ্ৰমৰ মৰ্যাদা (Dignity of Labour), কিন্তু ইয়াৰ অন্তৰ্নিহিত ভাবত সমাজৰ গভীৰ অৰ্থনৈতিক বৈষম্যও স্পষ্টভাৱে ফুটি উঠিছে। সমাজৰ এফালে য’ত বৃহৎ অট্টালিকা, বিলাসী জীৱনধাৰা আৰু আধুনিক উন্নয়নৰ চাকচিক্য দেখা যায়, আনফালে বহু শ্ৰমজীৱী লোকে নিত্যদিনৰ জীৱিকা নিৰ্বাহৰ বাবে কঠোৰ সংগ্ৰাম কৰিবলগীয়া হয়।

গীতটোত অটোৰিক্সা চালকজন কেৱল এজন ব্যক্তিৰ প্ৰতিনিধি নহয়; তেওঁ সমাজৰ সেই বৃহৎ শ্ৰেণীটোৰ প্ৰতীক, যিসকলে কঠোৰ পৰিশ্ৰম কৰিও জীৱনত আৰ্থিক নিৰাপত্তা আৰু সামাজিক স্বীকৃতি লাভ নকৰে। বিশেষকৈ শিক্ষিত হৈয়ো উপযুক্ত কৰ্মসংস্থাপনৰ অভাৱত বহু যুৱকে জীৱনধাৰণৰ বাবে বিভিন্ন শ্ৰমনিৰ্ভৰ পেছা গ্ৰহণ কৰিবলগীয়া হোৱা বাস্তৱতাক ভূপেন হাজৰিকাই সংবেদনশীলভাৱে চিত্ৰিত কৰিছে।

গুৱাহাটীৰ নগৰীয়া পটভূমিকাত ৰচিত এই গীতটোৱে দেখুৱাইছে যে উন্নয়ন আৰু আধুনিকতাৰ বাহ্যিক চাকচিক্যৰ আঁৰত বৈষম্য আৰু জীৱন-সংগ্ৰামৰ এক কঠোৰ বাস্তৱতা লুকাই থাকে। সেয়েহে “অটোৰিক্সা চলাওঁ” কেৱল এজন চালকৰ জীৱনগাথা নহয়; ই শ্ৰমজীৱী মানুহৰ মৰ্যাদা, আত্মসম্মান আৰু অৰ্থনৈতিক বৈষম্যৰ বিৰুদ্ধে এক শক্তিশালী সামাজিক বক্তব্য।

ভায়েক : নাই কোনো পেছেঞ্জাৰ

ককায়েক: সেমেকা বতৰটো দেখোঁ জাৰশৰ

ভায়েক : নাই কোনো পেছেঞ্জাৰ। ৩

এই শাৰীকেইটা গীতটোৰ অন্যতম হৃদয়স্পৰ্শী অংশ, য’ত অটোৰিক্সা চালকজনৰ দুখ-দুৰ্দশা আৰু জীৱন-সংগ্ৰাম অতি জীৱন্তভাৱে চিত্ৰিত হৈছে। “নাই কোনো পেছেঞ্জাৰ” বাক্যাংশৰ পুনৰাবৃত্তিয়ে তেওঁৰ অপেক্ষা, হতাশা আৰু অনিশ্চয়তাৰে ভৰা জীৱনৰ অনুভৱ অধিক তীব্ৰ কৰি তোলে। ইয়াত কেৱল যাত্ৰী নথকাৰ কথাই প্ৰকাশ পোৱা নাই; বৰঞ্চ ই অৰ্থনৈতিক অভাৱ আৰু জীৱিকাৰ অনিশ্চয়তাৰ এক শক্তিশালী প্ৰতীক হিচাপে ধৰা দিছে। সেমেকা বতৰ আৰু জাৰৰ অনুভৱে চালকজনৰ শাৰীৰিক ক্লান্তিৰ লগতে মানসিক যন্ত্ৰণাকো প্ৰতিফলিত কৰিছে।

জীৱিকাৰ সন্ধানত তেওঁ ৰিফাইনেৰী, জালুকবাৰী, উজান বজাৰ আদি ঠাইত ঘূৰি ফুৰে, কিন্তু যাত্ৰী নোপোৱাত উপাৰ্জনৰ পৰা বঞ্চিত হয়। এই চিত্ৰণৰ মাজেৰে ভূপেন হাজৰিকাই নগৰীয়া সমাজৰ অৰ্থনৈতিক বৈষম্যক স্পষ্টভাৱে দাঙি ধৰিছে। এফালে উন্নয়ন, অট্টালিকা আৰু আধুনিকতাৰ চাকচিক্য, আনফালে শ্ৰমজীৱী মানুহৰ নিত্যদিনৰ জীৱন-সংগ্ৰাম—এই দুয়োটা বিপৰীত বাস্তৱতা গীতটোত একেলগে ফুটাই তোলা হৈছে।

গীতত ৰুগীয়া মাকৰ বাবে দাইল-ভাতৰ ব্যৱস্থা কৰিবলৈ হোৱা কষ্টৰ উল্লেখে দৰিদ্ৰ পৰিয়ালৰ আৰ্থিক সংকট আৰু দায়িত্ববোধৰ গভীৰতাক মাৰ্মিকভাৱে প্ৰকাশ কৰিছে। “পণ কৰিছোঁ দুয়ো ঘাম পেলাই” শাৰীটোৰ মাজেৰে শ্ৰমৰ মৰ্যাদা আৰু আত্মসম্মানৰ মূল্যবোধ উজ্জ্বল হৈ উঠিছে। কিন্তু একে সময়তে ই সমাজৰ বৈষম্যমূলক গাঁথনিৰ এক তীক্ষ্ণ সমালোচনাও। শিক্ষিত হৈয়ো উপযুক্ত কৰ্মসংস্থাপন নোপোৱা যুৱকে জীৱনধাৰণৰ বাবে অটোৰিক্সা চলাবলগীয়া হোৱা আৰু বেংকৰ ঋণ পৰিশোধ কৰিবলৈ অক্লান্ত পৰিশ্ৰম কৰিবলগীয়া হোৱা বাস্তৱতা গীতটোত স্পষ্টভাৱে প্ৰতিফলিত হৈছে।

এইদৰে ভূপেন হাজৰিকাই এক গভীৰ সামাজিক প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰিছে—এখন সমাজত, য’ত শিক্ষা আৰু পৰিশ্ৰমৰ মূল্য দিয়া হয় বুলি কোৱা হয়, তাত শিক্ষিত যুৱকসকল কিয় আৰ্থিক অনিশ্চয়তাৰ বলি হ’বলগীয়া হয়। এই প্ৰশ্নৰ মাজেৰেই গীতটোৱে সমাজৰ অৰ্থনৈতিক বৈষম্য, শোষণ আৰু উন্নয়নৰ অন্তৰালত লুকাই থকা কঠোৰ বাস্তৱতাক উন্মোচিত কৰিছে।

সামগ্ৰিকভাৱে, “অটোৰিক্সা চলাওঁ” কেৱল এটি মনোৰঞ্জনধৰ্মী গীত নহয়; ই সমাজ-সচেতনতা জাগ্ৰত কৰা এক শক্তিশালী শিল্পসৃষ্টি। ভূপেন হাজৰিকাই পল ৰবচন আৰু বিষ্ণুপ্ৰসাদ ৰাভাৰ মানৱতাবাদী আৰু সমাজমুখী চিন্তাধাৰাৰ প্ৰভাৱত এই গীতৰ মাজেৰে অৰ্থনৈতিক বৈষম্য আৰু শ্ৰমজীৱী মানুহৰ জীৱন-সংগ্ৰামৰ এক বাস্তৱ চিত্ৰ অংকন কৰিছে। গীতটোৱে শ্ৰমৰ মৰ্যাদা আৰু আত্মসম্মানৰ মূল্যবোধক প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ লগতে সমাজত বিদ্যমান অসাম্য আৰু বঞ্চনাৰ বিৰুদ্ধেও এক সজাগ কণ্ঠস্বৰ হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিছে। আজিও এই গীতটোৱে যুৱ সমাজক এই শিক্ষা দিয়ে যে কোনো শ্ৰমেই সৰু বা হীন নহয়; বৰঞ্চ সৎ শ্ৰমেই মানুহৰ প্ৰকৃত পৰিচয়। একে সময়তে ই সমাজত বিদ্যমান বৈষম্য আৰু অন্যায়ৰ বিৰুদ্ধে সচেতন হৈ এখন অধিক ন্যায়সংগত আৰু সাম্যভিত্তিক সমাজ গঢ়ি তোলাৰ আহ্বানো।

“এন্ধাৰ কাতিৰ নিশাতে” গীতটোত দৰিদ্ৰ আৰু নিঃস্ব মানুহৰ জীৱনৰ কৰুণ বাস্তৱতা প্ৰতিফলিত হৈছে। গীতটোত এগৰাকী অসহায় মাতৃৰ হৃদয়বিদাৰক চিত্ৰ অংকিত হৈছে, যিয়ে ভোকাতুৰ পুত্ৰৰ মৌলিক প্ৰয়োজনসমূহো পূৰণ কৰিব নোৱাৰে।

শিশু: আই, ভোক লাগিছে, আই ভাত দে

আই পিয়াহ লাগিছে, আই গাখীৰ দে

আই ডিঙি মোৰ শুকায় যায়, আই

এন্ধাৰ দেখিছোঁ আই।

পুৰুষ : কপালত হাত দি পানেয়ে দেখিলে

পোনাটিৰ হু হু জ্বৰ

ঔষধ নাই, গাখীৰ নাই, ফল নাই, মূল নাই

তেনেই উদং ঘৰ।

ৰাতি পুৱাবই, খুজি মাগি আনি দিব

অলপ ধৈৰ্য ধৰ, অ’ বাচা

আজি নিশাতো তেনেই উদং ঘৰ।

কান্দি-কাটি ভাগৰি, আই বুলি চিঞৰি

পোনাটি টোপনি যায়

পানেয়ে তেতিয়া পোনাটিক চুমা দি

টোপনিৰ গীতটি গায়। ৪

ভূপেন হাজৰিকাৰ “এন্ধাৰ কাতিৰ নিশাতে” গীতটোত নিম্নবৰ্গীয় আৰু নিঃস্ব মানুহৰ জীৱনৰ দুখ-বেদনা, অভাৱ-অনাটন আৰু সামাজিক বঞ্চনাৰ এক চিত্ৰ অংকিত হৈছে। গীতটোৱে কেৱল এটি দৰিদ্ৰ পৰিয়ালৰ ব্যক্তিগত যন্ত্ৰণাৰ কাহিনী বৰ্ণনা কৰা নাই; বৰঞ্চ সমাজত বিদ্যমান অৰ্থনৈতিক বৈষম্য আৰু শ্ৰেণীগত অসমতাৰ এক গভীৰ বাস্তৱতাক উন্মোচন কৰিছে। ভূপেন হাজৰিকাই এই গীতৰ যোগেদি নিপীড়িত আৰু বঞ্চিত জনসাধাৰণৰ জীৱন-সংগ্ৰামক হৃদয়স্পৰ্শীভাৱে তুলি ধৰিছে।

গীতটোৰ পটভূমি হৈছে কাতি মাহৰ এক অন্ধকাৰ নিশা। নৈৰ পাৰত অৱস্থিত এটি ভগা পজাত বাস কৰা এগৰাকী দৰিদ্ৰ মাতৃ আৰু তাইৰ ভোকাতুৰ, ৰোগাক্ৰান্ত সন্তানৰ কাহিনীৰ মাজেৰে সমাজৰ কঠোৰ বাস্তৱতা প্ৰকাশ পাইছে। “এন্ধাৰ কাতিৰ নিশাতে, এখনি নৈৰ পাৰতে, এটি ভগা পজাতে...” — এই বৰ্ণনাই দৰিদ্ৰতাৰ এক কৰুণ পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰে। ইয়াত গ্ৰাম্য জীৱনৰ সেই অংশটোৰ চিত্ৰ অংকিত হৈছে, য’ত বহু লোকে আধুনিক উন্নয়নৰ সুফলৰ পৰা বঞ্চিত হৈ অভাৱৰ মাজত জীৱন নিৰ্বাহ কৰিবলগীয়া হয়। গীতটোত দৰিদ্ৰতা কেৱল আৰ্থিক অভাৱৰ ৰূপত উপস্থাপিত হোৱা নাই; ইয়াক সামাজিক বৈষম্যৰ এক ফলস্বৰূপ বুলিও দেখুওৱা হৈছে। “ঔষধ নাই, গাখীৰ নাই, ফল নাই, মূল নাই, তেনেই উদং ঘৰ” — এই শাৰীকেইটাই পৰিয়ালটোৰ অসহায় অৱস্থাক স্পষ্টভাৱে প্ৰকাশ কৰে। চিকিৎসা, পুষ্টিকৰ খাদ্য আৰু ন্যূনতম জীৱনধাৰণৰ উপকৰণৰ অভাৱে দেখুৱাইছে যে সমাজৰ এক বৃহৎ অংশ এতিয়াও মৌলিক অধিকাৰৰ পৰা বঞ্চিত। আনহাতে, সমাজৰ সুবিধাভোগী শ্ৰেণীয়ে উন্নয়ন আৰু সমৃদ্ধিৰ সকলো সুযোগ উপভোগ কৰি আছে। এই বৈপৰীত্যই সমাজৰ অৰ্থনৈতিক বৈষম্যক অধিক স্পষ্ট কৰি তোলে।

শিশুটোৰ সংলাপ—“আই, ভোক লাগিছে, আই ভাত দে; আই পিয়াহ লাগিছে, আই গাখীৰ দে”—গীতটোৰ আটাইতকৈ মাৰ্মিক অংশসমূহৰ অন্যতম। এই আহ্বান কেৱল এজন ক্ষুধাৰ্ত শিশুৰ আকুল আবেদন নহয়; ই সমাজৰ সেইসকল শিশুৰ প্ৰতীক, যিসকলে দৰিদ্ৰতাৰ বাবে খাদ্য, স্বাস্থ্য আৰু সুৰক্ষাৰ দৰে মৌলিক অধিকাৰৰ পৰা বঞ্চিত হয়। ভূপেন হাজৰিকাই এই সংলাপৰ মাজেৰে সামাজিক অন্যায় আৰু অৰ্থনৈতিক বৈষম্যৰ মানৱীয় পৰিণতি অত্যন্ত সংবেদনশীলভাৱে প্ৰকাশ কৰিছে।

মাতৃৰ চৰিত্ৰটোও গীতটোৰ এক শক্তিশালী দিশ। সন্তানৰ জ্বৰ, ভোক আৰু কষ্ট দেখি তাই মানসিকভাৱে ভাঙি পৰিলেও সন্তানক সাহস দিবলৈ চেষ্টা কৰে। “ৰাতি পুৱাবই, খুজি মাগি আনি দিব; অলপ ধৈৰ্য ধৰ, অ’ বাচা”—এই কথাবোৰত মাতৃৰ অসহায়তা, মমতা আৰু অদম্য সহনশীলতা একেলগে প্ৰকাশ পাইছে। কিন্তু ইয়াৰ আঁৰত লুকাই আছে সমাজৰ সেই নিষ্ঠুৰ বাস্তৱতা, য’ত এজন মাতৃয়ে সন্তানৰ বাবে আহাৰ বা ঔষধৰ ব্যৱস্থা কৰিবলৈও অক্ষম হৈ পৰে।সামগ্ৰিকভাৱে, “এন্ধাৰ কাতিৰ নিশাতে” গীতটো সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক বৈষম্যৰ এক শক্তিশালী শিল্পিত দলিল। ইয়াত দৰিদ্ৰতাক ব্যক্তিগত ব্যৰ্থতা হিচাপে নহয়, বৰঞ্চ সমাজৰ গাঁথনিগত অসাম্য আৰু বঞ্চনাৰ প্ৰতীক হিচাপে উপস্থাপন কৰা হৈছে।

শীতৰে সেমেকা ৰাতি গীতটোত দুৰ্দশাগ্ৰস্ত খেতিয়ক, দীন মজুৰৰ ছবি উদ্ভাসিত হৈছে। গীতটোত গীতিকাৰৰ নিঃজনৰ প্ৰতি থকা সহমৰ্মিতা প্ৰকাশ পাইছে—

শীতৰে সেমেকা ৰাতি

সেমেকা শীতৰে ৰাতি

বস্ত্ৰবিহীন কোনো খেতিয়কৰ

ভাগি পৰা পঁজাটিৰ

তুঁহ জুই একুৰাৰ

উমি উমি জ্বলি থকা

ৰক্তিম যেন এটি উত্তাপ হওঁ ।৫

ভূপেন হাজৰিকাৰ “শীতৰে সেমেকা ৰাতি” গীতটোত খেতিয়ক আৰু শ্ৰমজীৱী মানুহৰ জীৱনৰ দুখ-দুৰ্দশা, অভাৱ-অনাটন আৰু অসহায়তাৰ চিত্ৰ অংকিত হৈছে। এই গীতৰ মাজেৰে গীতিকাৰে সমাজৰ বঞ্চিত আৰু নিপীড়িত শ্ৰেণীৰ প্ৰতি গভীৰ সহানুভূতি প্ৰকাশ কৰাৰ লগতে সামাজিক বৈষম্যৰ বিৰুদ্ধে এক নীৰৱ প্ৰতিবাদো সাব্যস্ত কৰিছে। শীতৰ সেমেকা ৰাতিৰ পটভূমিত ৰচিত এই গীতটো কেৱল ব্যক্তিগত আৱেগৰ প্ৰকাশ নহয়; বৰঞ্চ সমাজত বিদ্যমান অৰ্থনৈতিক বৈষম্য আৰু শ্ৰেণীগত অসমতাৰ এক শক্তিশালী শিল্পিত প্ৰতিফলন।

গীতটোৰ আৰম্ভণিতেই শীতৰ কঠোৰ পৰিৱেশৰ মাজত জীৱন-সংগ্ৰাম কৰি থকা খেতিয়ক আৰু মজুৰৰ বাস্তৱ অৱস্থাৰ চিত্ৰ ফুটাই তোলা হৈছে। তেওঁলোকে বছৰজুৰি কঠোৰ পৰিশ্ৰম কৰাৰ পিছতো দৰিদ্ৰতা আৰু অভাৱৰ পৰা মুক্তি নাপায়। “বস্ত্ৰবিহীন কোনো খেতিয়কৰ ভাগি পৰা পঁজাটিৰ...” শাৰীকেইটাই এই বাস্তৱতাক অত্যন্ত হৃদয়স্পৰ্শীভাৱে প্ৰকাশ কৰিছে। ইয়াত দেখা যায় যে সমাজৰ উৎপাদন ব্যৱস্থাৰ মূল ভেটি হোৱা কৃষকসকলেই নিজৰ মৌলিক প্ৰয়োজনীয়তাসমূহ পূৰণ কৰিবলৈ সক্ষম নহয়। এই বৈপৰীত্যই সমাজৰ অৰ্থনৈতিক বৈষম্যক স্পষ্টভাৱে উন্মোচিত কৰে।

“শীতৰে সেমেকা ৰাতি, সেমেকা শীতৰে ৰাতি” শাৰীৰ পুনৰাবৃত্তিয়ে গীতটোৰ আবেগঘন পৰিৱেশক অধিক তীব্ৰ কৰি তুলিছে। শীতৰ কঠোৰতা ইয়াত কেৱল প্ৰাকৃতিক অৱস্থাৰ বৰ্ণনা নহয়; ই দৰিদ্ৰতা, বঞ্চনা আৰু জীৱন-সংগ্ৰামৰো এক প্ৰতীক। শ্ৰমজীৱী মানুহে কঠোৰ পৰিশ্ৰম কৰাৰ পিছতো যেতিয়া বস্ত্ৰ, সুৰক্ষিত বাসস্থান বা ন্যূনতম আৰ্থিক নিশ্চয়তা লাভ নকৰে, তেতিয়া সেই অৱস্থা সামাজিক অসমতাৰ এক স্পষ্ট নিদৰ্শন হৈ পৰে।

গীতটোৰ অন্যতম তাৎপৰ্যপূৰ্ণ দিশ হৈছে গীতিকাৰৰ গভীৰ মানৱীয় দৃষ্টিভংগী। “তুঁহ জুই একুৰাৰ উমি উমি জ্বলি থকা ৰক্তিম যেন এটি উত্তাপ হওঁ” শাৰীত ভূপেন হাজৰিকাই নিজকে দুখ-কষ্টত জৰ্জৰিত মানুহৰ সান্ত্বনা আৰু সাহসৰ প্ৰতীক হিচাপে কল্পনা কৰিছে। ইয়াৰ মাজেৰে তেওঁ নিপীড়িত জনসাধাৰণৰ কাষত থিয় দিয়াৰ মানসিকতা প্ৰকাশ কৰাৰ লগতে সমাজত অধিক ন্যায় আৰু সমতা প্ৰতিষ্ঠাৰ আহ্বান জনাইছে।

সামগ্ৰিকভাৱে, “শীতৰে সেমেকা ৰাতি” গীতটো সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক বৈষম্যৰ বিৰুদ্ধে এক শক্তিশালী শিল্পিত বক্তব্য। ভূপেন হাজৰিকাৰ মানৱতাবাদী চিন্তা, সমাজ-সচেতন দৃষ্টিভংগী আৰু নিপীড়িত জনসাধাৰণৰ প্ৰতি গভীৰ সহমৰ্মিতা এই গীতটোৰ প্ৰতিটো শাৰীত প্ৰকাশ পাইছে। সেয়েহে এই গীতটো কেৱল সংগীতৰ এক অনুপম নিদৰ্শন নহয়; ই সমাজত ন্যায়, সাম্য আৰু মানৱ মৰ্যাদা প্ৰতিষ্ঠাৰ এক চিৰন্তন আহ্বান।

৩.০ উপসংহাৰ:

৩.১ সামগ্ৰিক সিদ্ধান্ত :

ক) ভূপেন হাজৰিকাৰ গীতত পুঁজিপতি আৰু নিম্নবৰ্গীয় লোকৰ জীৱন ৰূপায়ণৰ যোগেদি অৰ্থনৈতিক দ্বৈততাৰ স্বৰূপ প্ৰকাশ পাইছে।

খ) অৰ্থনৈতিক দ্বৈততাই সৃষ্টি কৰা সামাজিক অসমতা ভূপেন হাজৰিকাৰ গীতত পৰিলক্ষিত হয়। মূলতঃ নিম্নবৰ্গৰ লোকৰ দাৰিদ্ৰ, জীৱন-যন্ত্ৰণা প্ৰকাশ পোৱা দেখা যায়।

প্ৰসংগ সূত্ৰ
১. Southern Economic Journal, Volume 32, No. 1 (Part 1), July 1965, p. 35–42
২. ড০ ভূপেন হাজৰিকাৰ গীত সমগ্ৰৰ চমু বিশ্লেষণ, তৰণী পাঠক আৰু মনোমতী পাঠক ডাকুৱা(সম্পা) , পৃ. ৩৫৫
৩. উল্লিখিত,পৃ.১৮২
৪. ড০ ভূপেন হাজৰিকাৰ গীত সমগ্ৰ, সূৰ্যকান্ত হাজৰিকা(সম্পা), পৃ.১০৭
৫. পূৰ্বোল্লিখিত, পৃ.১৭৬


গ্ৰন্থপঞ্জী
অসমীয়া
১.হাজৰিকা, সূৰ্য (সম্পাদনা) । ড° ভূপেন হাজৰিকাৰ গীত সমগ্ৰ। ভূপেন হাজৰিকা স্মৃতি ন্যাস, সংশোধিত আৰু পৰিৰ্দ্ধিত সংস্কৰণ, ২০০৮।
২.পাঠক, তৰণী আৰু মনোমতী পাঠক ডাকুৱা, সম্পাদক। ড০ ভূপেন হাজৰিকাৰ গীত সমগ্ৰৰ চমু বিশ্লেষণ। গুৱাহাটী। ২০০৯।
৩.দত্ত, দিলীপ কুমাৰ। ভূপেন হাজৰিকাৰ গীত আৰু জীৱনৰথ। বনলতা । ভূপেন হাজৰিকা ফাউণ্ডেশ্যন, ২০১৪।
৪.বৰুৱা, জেৰিনা। ড০ ভূপেন হাজৰিকাৰ গীতত সাংস্কৃতিক চেতনাৰ সন্ধান। ৰেখা প্ৰকাশন। ২০১৩।

ইংৰাজী
১.Phillips, Doris G. “Economic Dualism in Classical Economic Thought.” Southern Economic Journal, vol. 32, no. 1 (Part 1), July 1965, pp. 35–42.

২.Cultural Politics in Northeast India. Edited collection, various publishers, 2015–2022.

৩.Gohain, Hiren. Modern Assamese Literature: A Critical Study. Students’ Stores, 2005.